Arcydzięgiel lekarski

Arcydzięgiel litwor – Archangelica officinalis Hoffm. to dwuletnia roślina. Czas kwitnienia arcydzięgla to lipiec i sierpień. Pod ziemią znajduje się jej krótkie, walcowate kłącze, od którego odchodzą liczne korzenie. W całości arcydzięgiel litwor wydziela mocny, charakterystyczny zapach. Roślina jest miododajna. W naszym kraju w stanie dzikim rośnie rzadko, głównie spotykana bywa w Tatrach (Dolina Litworowa po stronie słowackiej) i w Sudetach – nad brzegami rzek i potoków. Arcydzięgiel lekarski występujący dziko jest pod ochroną.


Arcydzięgiel litwor dobrze rośnie również na każdej glebie ogrodowej. Rozmnaża się tylko z nasion, które siejemy na rozsadniku, bezpośrednio do gruntu lub do skrzyneczek. Idealnym terminem siewu jest sierpień, to znaczy tuż po zbiorze nasion, które bardzo szybko tracą możliwość kiełkowania. Rozsadę otrzymuje się jesienią tego samego roku. Młode rośliny sadzi się w rozstawie 70 X 50 cm.

Arcydzięgiel wykorzystywany jest w całości. Korzeń arcydzięgla wykopuje się jesienią pierwszego roku wegetacji (przy uprawie z siewu wiosennego). Nie jest on zbyt długi i dlatego można go łatwo wyjąć razem z kłączem widłami lub szpadlem. Potem obcina się część nadziemną, korzeń arcydzięgla prędko i dokładnie myje pod bieżącą wodą, później kroi na 2 – 4 części. Suszyć go trzeba w podwyższonej temperaturze (do 40°C). Ogonki liściowe smaży się w cukrze, a wycina je wiosną w drugim roku uprawy lub jesienią w pierwszym (przy uprawie z siewu wiosennego), gdy nie są jeszcze włókniste. Ucina się je u nasady i kroi na 1 ? 2 centymetrowe kawałki. Nasiona arcydzięgla lekarskiego przeznaczone do siewu uzyskuje się na przełomie sierpnia i września w drugim roku wegetacji.

Arcydzięgiel litwor pobudza wydzielanie soków żołądkowych i zmniejsza nadmierną fermentację w układzie pokarmowym. Główny składnik surowca – olejek arcydzięglowy ma działanie uspokajające, a preparaty zawierające olejek wykorzystywane są pomocniczo przy bólach gośćcowych, nerwobólach i zapaleniu korzonków nerwowych.

Najczęściej stosowaną postacią leku jest odwar z arcydzięgla. 1 łyżka stołowa surowca na 1/2 szklanki wody, który pije się po 1/2 szklanki: przed jedzeniem – jako środek żołądkowy, po jedzeniu – wiatropędny lub przed snem – przy bezsenności. Korzeń arcydzięgla używany jest jako przyprawa do ryb, sałatek i sosów. Wykorzystywany bywa również do wyrobu wódek gatunkowych, między innymi popularnej góralskiej ?litworówki?. Ogonki liściowe smażone w cukrze służą do przybierania ciast i tortów oraz wchodzą w skład bakalii do keksu.